Ji 12ê Hezîrana 2026an pê ve, bendên navendî yên Sîstema Penaberiyê ya Hevpar a Ewropî ya reformkirî dê li Yekîtiya Ewropayê werin bicîhanîn. Di Reformê de bi giranî mijarên wek prosedurên penaberiyê, rêzikên li ser berpirsiyariyê, prosedurên sînor, şert û mercên pêşwazîkirinê û prosedurên vegerê hene. Her çend reform bi fermî wek hewcedariya lihevkirin, lezandin û dabeşkirinek dadmendtir a penaxwazan di nav Yekîtiya Ewropayê de tê binavkirin jî, lê metirsiyek mezin heye ku lezandina proseduran li ser hesabê nirxandina takekesî, parastina qanûnî ya bi bandor û şert û mercên pêşwazîkirina mirovî be. Ji ber vê yekê, bendên 18, 19 û 47 ên Peymana Mafên Bingehîn a Yekîtiya Ewropayê, bendên 3 û 13 ên Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê, prensîpa ne-vegerandinê di bin benda 33 ya Peymana Penaberan a Jenevê de pir girîng dimînin.
Prosedurên penaxwaziyê yên li ser sînor bi taybetî pirsgirêk in. Ev dikarin li ser sînorên derve yên Yekîtiya Ewropayê û li Almanyayê, bi taybetî li balafirgehên navneteweyî werin kirin. Di dema prosedura sînor de, penaxwaz bi qanûnî wekî ku neketine welat têne hesibandin, her çend ew jixwe di nav axa dewletek endam de bin jî. Ev jî metirsiyek ciddî ji bo gihîştina şêwirmendiya serbixwe, parêzeriya hiqûqî, werger û parastina dadwerî çê dike. Prosedura sînor dikare heta diwanzdeh hefteyan bidome. Ev jî dikare prosedûra vegerandinê ya li ser sînor bi xwe re bîne. Ev yek dikare gefa şert û mercên mîna girtinê ji bo demên dirêj derxe holê, nemaze heke ew kes nikaribin ji cihê xwe derkevin.
Prosedura sînor dikare bi taybetî bandorê li kesên ji welatên ku rêjeya parastinê li seranserê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 20 an kêmtir e bike, herweha kesên ku serlêdana wan wekî nepejirandî an bi eşkere bê bingeh were hesibandin. Girêdanek wisa bi rêjeyên naskirina îstatîstîkî ji perspektîfa serdestiya hiqûqê ve pirsgirêk e. Pêdiviya parastinê nikare bi awayekî kategorîk ji rêjeyên eslê were derxistin. Faktorên diyarker divê her gav dîroka kesane, girêdanên komên taybetî, taybetmendiyên siyasî, tundûtûjiya li ser bingeha zayendî, parastina hindikahiyan, gefên herêmî û sedemên lêgerîna penaberiyê piştî revîna wan, bin.
Malbatên xwedî zarok û kesên lawaz jî dikarin ji prosedurên nû bandor bibin. Ji perspektîfa mafên zarokan û mirovan ve, ev bi taybetî metirsîdar e. Divê kesên temenbiçûk, malbat, kesên trawmatîze, kesên astengdar, jinên ducanî û qurbaniyên tundûtûjiyê nekevin ber prosedurên ku hewcedariyên wan ên parastinê yên taybetî bi tevahî nayên misogerkirin. Xala 24an a Peymana Mafên Bingehîn a Yekîtiya Ewropayê û xala 3yan a Peymana Mafên Zarokan a Neteweyên Yekbûyî rayedaran mecbûr dikin ku di serî de berjewendiyên çêtirîn ên zarokan li ber çavan bigirin.
Yek ji tundtirkirina rêzikan berfirehkirina têgehên "welatê ewle yê jêderk" û "welatê sêyem ê ewle" ye. Dabeşkirina welatekî wekî ewle divê qet nebe sedema redkirina tevahî ya serlêdanên penaberiyê. Bi navê welatên ewle yên jêderk re, metirsiyek heye ku serlêdan zû wekî bê bingeh werin hesibandin. Bi navê welatên sêyem ên ewle re, metirsî heye ku serlêdana penaberiyê bêyî ku sedemên penaberiyê li Almanyayê bi awayekî bingehîn werin lêkolînkirin, wekî nepejirandî were redkirin. Pratîkek wisa tenê dê bi mafê nirxandina takekesî û parastina hiqûqî ya bi bandor re lihevhatî be ger, di her rewşek yekane de, parastina rastîn, gihîştina prosedurek dadperwer, ewlehiya rûniştinê û parastina li dersînorkirinên zincîrî werin garantîkirin.
Navendên koçberiyê yên duyemîn ên plankirî li Almanyayê jî pêwîste bi awayekî rexnegir werin nirxandin. Ew bi taybetî bandorê li wan kesan dikin ku bi rêya welatên din ên endamên Yekîtiya Ewropayê ketine Almanya an jî yên ku berê li wir hatine tomar kirin. Ger çareyên qanûnî yên li dijî veguheztinan bixweber bandora rawestandinê nebin, metirsî heye ku kesên bandordar berî ku dadgeh derfetê bibîne ku bi tevahî qanûnîbûna biryarê binirxîne, werin dersînorkirin an veguheztin. Lêbelê, parastina qanûnî ya bi bandor di çarçoveya madeya 47an a Peymana Mafên Bingehîn a Yekîtiya Ewropayê de, ne tenê divê bi fermî hebe, lê di heman demê de divê bi pratîkî jî gihîştî û bi bandor be.
Yekmal pêkanîna reforma Sîstema Penaberiyê ya Hevpar a Ewropî red dike. Em bang li Senatoya Berlînê dikin ku hemû vebijarkên qanûnî, siyasî û îdarî yên berdest bikar bîne da ku prosedurên dadperwer, ewlehiya qanûnî û şert û mercên pêşwazîkirina mirovî ji bo penaxwazan garantî bike. Ev yek bi taybetî gihîştina zû ya şêwirmendiya prosedurên penaberiyê ya serbixwe, parêzeriya qanûnî, wergêriya jêhatî, lênêrîna psîkososyal, planên parastinê ji bo kesên lawaz, û gihîştina bê sînor a perwerdehiyê ji bo zarokan vedihewîne.
Pêkanîna reforma Sîstema Penaberiyê ya Hevpar a Ewropî divê nebe sedema dûrxistina bi bandor a penaxwazan ji gihîştina prosedureke dadperwer a penaberiyê. Prosedurên bilez, prosedurên sînor, texmînên ewlehiyê û mekanîzmayên veguhastinê divê pîvanên herî kêm ên mafên mirovan têk nedin. Divê bal li ser vê rastiyê bimîne ku ji bo her serlêdaneke penaberiyê nirxandinek takekesî, dadperwer û bibandor pêwîst e.
Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê (Yekmal)
11ê Hezîrana 2026an
